آیا مأموریت حکومت به بهشت بردن مردم است حتی اگر به زور شلاق باشد؟

“بازگشت مردم”

سوال فرضی :
اگر مردم از پاره ای مسائل دینی برگردند و از آرمانهای خود روی گردان شوند ، چه باید کرد؟
بسیاری از متدینان و سیاستمداران طرح چنین مساله ای را خلاف مصلحت شمرده و موجب تشویش اذهان میدانند و ترجیح میدهند که هرگز اینگونه سوالات مورد بحث قرار نگرفته و حتی به ان فکر نکنند .
ولی با کمال شگفتی بارها این موضوع در قرآن مطرح شده و به این سوالات پاسخ داده شده است که :
الف ) اگر مردم هدایت الهی را از پیامبر نپذیرند ،
ب) اگر مردم از عمل به احکام و دستورات الهی سر باز زنند ،
ج ) اگر مردم از اجرای فرامین حکومتی پیامبر روی گردان شوند ،
پیامبر اکرم در برابر این انسانهای متخلف چه وظیفه ای دارد و چه روشی باید پیش بگیرد ؟

مسئولیت پیامبر
مضمون آیات فراوانی در قران این است که پیامبر باید با هدایت و بلاغ مبین حجت را بر مردم تمام کند ولی بیش از این مسئولیتی ندارد : و ما علی الرسول الا البلاغ المبین .
فهم و هضم اینگونه ایات که دلالت بر حصر میکند و فراتر از بلاغ را نفی مینماید ، پیوسته برای مسلمانانی که زیاد احساس وظیفه میکنند و حفظ و حراست از ایمان مردم ولو بقیمت درگیری با آنان را وظیفه خود میدانند ، سخت و دشوار بوده است .
بسیاری از مفسران در باره این آیات به دو توجیه متوسل شده و اِعمال قدرت برای اهداف دین را موجه دانسته اند :
یکی انکه این ایات مربوط به دوران مکه و ضعف مسلمانان و قبل از تشکیل حکومت نبوی است و لذا پس از هجرت وظیفه پیامبر تغییر کرد و او مسئول حفظ ایمان مردم گردید .
و دیگر انکه این ایات مربوط به شان رسالت پیامبر است ، ولی پیامبر شان حکومت هم دارد که به اقتضای این شان ، او مسئولیت اجرای احکام و اِعمال قدرت را دارد .

نقد و بررسی
هیچ از این دو توجیه با ایات قران سازگار نیست . زیرا اولا در سوره های مدنی و در اوج قدرت سیاسی پیامبر نیز بر اینگه پیامبر “فقط” مسئول بلاغ دین است تکرار شده و ثانیا در باره دستورات سیاسی و حکومتی پیامبر نیز مانند دستورات الهی ، قران تصریح کرده که با روی گردانی مردم ، پیامبر وظیفه ای فراتر از “ابلاغ” ندارد . پس در دوران حاکمیت رسول خدا هم چه برای “هدایت” و چه پس از ان برای واداستن مردم به رعایت احکام ، نمیتوان به زور متوسل شد :
— در سوره ال عمران که مدنی است فرمود : فان اسلموا فقد اهتدوا و ان تولوا فانما علیک البلاغ (ایه۲۰) در اینجا روی گردانی از هدایت توسط مرم مطرح است (تولی) و متقابلا نفی هر کاری غیر از بلاغ از سوی پیامبر.
— در سوری مائده نیز که مدنی است ابتدا بر لزوم اطاعت از احکام الهی و احکامِ (حکومتی) پیامبر تاکید شده و سپس به مردمی که تخلف میکنند اعلام شده : بدانید پیامبر وظیفه ای بیش از بلاغ ندارد : فان تولیتم فاعلموا انما علی رسولنا البلاغ المبین (ایه۹۲)
— در سوره نساء هم که مدنی است پس از اطاعت از پیامبر و من یطع الرسول فقد اطاع الله اضافه شده: ولی اگر کسی اطاعت نکند پیامبر “حفیظ” مردم نیست و من تولی فما ارسلناک علیهم حفیظا (ایه۷۹) یعنی همانگونه در دوران مکه حفیظ بودن پیامبر نفی شده بود (ما جعلناک علیهم حفیظا انعام ایه ۱۰۶) در مدینه و در دوره قدرت نیز همان مطلب تکرار شده است به تعبیر شیخ طوسی این تعبیر به معنی ان است که پیامبر مسئول جلوگیری از انحراف مردم نیست (التبیان ج۴ ص۲۳۲)
— در سوره نور نیز که در مدینه نازل شده امده است که اگر روی گردان شوند پیامبرفقط مسئولیت بلاغ دارد : قل اطیعوا الرسول فان تولوا فانما علیک ما حمل و علیکم ما حملتم و ان تطیعوه تهتدوا و ما علی الرسول الا البلاغ المبین(ایه۵۴)
— سوره تغابن هم در مدینه نازل شده و فرض روی گردانی مردم از دستور خدا و پیامبر را مطرح کرده و تاکید کرده که پیامبر وظیفه ای غیر از بلاغ ندارد . اطیعوا الله و اطیعوا الرسول فان تولیتم فانما علی رسولنا البلاغ المبین (ایه ۱۲)

ما و قران
این ایات دلالت روشنی دارد و تکرار ان موضوع را کاملا روشن میسازد و برای کسانی که تردیدی داشته باشند ، نظر مفسران نیز راهگشاست مثلا علامه طباطبایی ایه سوره تغابن را چنین معنی میکند : اگر از “دستورلت دینیِ” خداوند اعراض نموده و از “دستوراتِ حکومتی” پیامبر خدا سرپیچی کنید ، پیامبرِما شما را به زور به اطاعت و فرمانبرداری وادار نمیکند ( المیزان ج۱۹ص۳۰۵)
پس چرا :
۱ . چرا موضوعی که خداوند در قران بارها مطرح کرده ، برای ما ترسناک است و حاضر نیستیم به ان فکر کنیم ؟
۲ . چرا ما ادعای مسئولیتی فراتر از رسول خدا داریم ؟!
نظام دینی فقط با وجود زمینه های مناسب فرهنگی و اجتماعی و با خواست و امادگی مردم در اجرای احکام وارد میشود و گر نه به تبلیغ و هدایت اکتفا میکند.

ای کاش قران در استنباط های فقهی حضور بیشتری داشت و اینگونه ایات نیز در فقه مورد توجه قرار میگرفت.

برگرفته از کانال تلگرام سروش محلاتی

Print Friendly, PDF & Email