طالقانی چگونه یک روحانی محبوب شد؟

✍ مصطفی ملکیان

باید بررسی کرد رمز این که بعضی از روحانیان در همه مردم محبوبیت و همدلی ایجاد می کنند را یافت. یعنی حتی کسانی که آراء و نظرات روحانیت را قبول ندارند یا به دین اسلام عقیده ندارشتند، اما این حس را نسبت به برخی از روحانیان دارند. این پدیده به ندرت در روحانیت یافت می شود که در مجالس غیر روحانیت هم نام نیک و طرفدار و شیفتگانی داشته باشند. باید پرسید چرا همه روحانیون از این اقبال برخوردار نیستند و چرا روحانیونی مانند طالقانی و منتظری از این لحاظ ممتاز هستند؟ رمز این تمایز و تفاوت چیست؟ به عبارتی پاسخ به این سوالات نکته ای است که برای آسیب شناسی روحانیت دین اسلام و حتی بقیه ادیان می توان آن را به کار برد.

برای پاسخ به این سوالات باید به توضیح هفت عامل بپردازیم :

۱_ باور نداشتن به گزاره «همه انسان ها بد هستند به غیر از ما»

اولین عامل به پیش فرضی نا گفته اما بسیار عمیق در میان روحانیون برمی گردد. عاملی که از روز اولی که وارد حوزه می شوند به آن ها القا می شود که همه انسان ها بد هستند، به غیر از ما. «ما» کسانی هستیم که اولا بی دین نیستیم و بی دین ها همه بد هستند. ثانیا اسلام داریم و بقیه دین ها بد هستند. ثالثا در میان مذاهب اسلامی هم ما شیعه هستیم و هر کس شیعه نیست، بد است. رابعا شیعه اثنا عشری هستیم و سایر شیعه ها هم بد هستند. کم کم دایره تنگ تر و تنگ تر می شود و در این ۴۰ سال ما نه تنها شیعه اثنا عشری هستیم، بلکه ولایت فقیه را هم قبول داریم و کسانی که ولایت فقیه را قبول ندارند بد هستند.
وجود این پیش فرض باعث می شود که به لحاظ عاطفی، طلاب نمی توانند همه انسان ها را دوست بدارند. آن ها فاقد این استعداد هستند، بر عکس قرآن که تعبیر رحمه اللعلالمین را دارد و پیامبر نیز الگوی رحمت به همگان بوده است. اما آیت الله طالقانی و منتظری این پیش فرض را نداشتند.

۲_ باور نداشتن به اینکه « ما جز خواص هستیم»

عامل دوم به این بر می گردد که ما تقریبا تا صد سال پیش مدرسه ای غیر از حوزه علمیه نداشتیم و همه علوم و معارف در حوزه های علمیه تدریس می شد، به جز فنون و هنرها که در بیرون حوزها آموخته می شد. به همین دلیل برای روحانیون این پیش فرض به وجود آمد که ما خواص هستیم و اگر کسی در حوزه علمیه راه نیافته بود جزو عوام محسوب می شد. و حتی این فکر را داشتند که ما بین خوبان هم خاص خوبان هستیم و دیگران عام خوبان هستند. این پیش فرض در حالی مطرح است که امروز بخش ناچیزی از علوم در حوزه تدریس می شود و ۹۵ درصد از علوم در مدارس دیگر مورد بحث قرار می گیرند. اما هنوز این پیش فرض از ذهن روحانیت بیرون نرفته است. الان حتی علومی مثل فلسفه و کلام هم در خارج از حوزه تدریس می شود و افرادی با دانش خیلی بیشتر از روحانیون هم در این علوم وجود دارند. اما طالقانی و منتظری این پیش فرض را نداشتند و همیشه با دیگران صحبت و نظر خواهی می کردند.

۳_ خادم مردم بودن نه مخدوم مردم بودن

روحانیون باید خادم انسان ها باشند. حوزه علمیه نباید مخدوم پرور باشد، بلکه باید خادم پرور باشد. اما امروز روحانیون برعکس آن چیزی هستند که ما از پیامبر و تاریخ اولیای دین می دانیم. امثال منتظری و طالقانی در خدمت انسان ها بودند و انسان ها می دیدند که مخدومانی هستند در چهره روحانیت. به عنوان مثال پیامبر چهره و ظاهری داشت که در جمع قابل شناسایی نبود و اما امروز یک روحانی شرایطی معکوس دارد. این تفاوت باعث بروز رفتارهایی از سوی روحانیون می شود که خود متفاوت از جامعه فرض می کنند و آنان به نوعی تبدیل به خادمین روحانیت می شوند. اما در رفتار طالقانی و منتظری چنین رفتارهایی وجود نداشت و در هر جمعی وارد می شدند سعی می کردند مانند عموم برخورد داشته باشند.

۴_ مناسک و شعائر را در استخدام اخلاق دیدن؛

عامل چهارم به اخلاق و ارتباط آن با مناسک و شعائر باز می گردد. ما باید بدانیم اخلاق در درجه اول است و مناسک و شعائر باید در استخدام اخلاق باشند. پیامبر و قرآن این را می گویند. اما روحانیت ما فقط به مناسک و شعائر می پردازند. این معکوس این اصل است که اگر مناسک و شعائر مزاحم اخلاق باشند، باید اخلاق مقدم باشد. اگر اخلاق را ترجیح بدهی بین مردم همدلی ایجاد می شود، زیرا اخلاق بین تمام انسان ها مشترک است. اما مناسک باعث اختلاف و دوری آدم ها می شوند.

۵_ نداشتن باور به استغنای حوزه های علمیه نسبت به دیگر علوم

در حوزه علمیه ما استغنایی از دیگر علوم احساس می شود. آن ها احساس می کنند نیازی به علوم دیگر ندارند. حتی روحانیونی بودند که آشنایی با علوم جدید را از این دید می خواستند که ببیند غربی ها چه می گویند تا بتوانند بر آنها غالب شوند. یعنی شرط غرب شناسی را غرب ستیزی می دانستند. ما به حوزه علمیه ای نیاز داریم که افرادی مانند منتظری و طالقانی را بپروراند. ما وقتی به این شخصیت ها نگاه می کنیم، می ببینیم که آنان به هیچ عنوان احساس بی نیازی به علوم مختلف و فلسفه نمی کردند. اما در عمده روحانیون ما تبختری وجود دارد که به صورت عاقل اندر سفیه به سایر علوم نگاه می کنند.

۶_ داشتن «فقر خود خواسته» ؛

زمانی هست که کسی ثروت و مکنت ندارد ولی زمانی هست که ثروت و درآمد دارد و می تواند مرفه زندگی کند، اما این کار را نمی کند، چون می خواهد فقر را برای مردم قابل تحمل کند. یعنی اگر نمی تواند فقر را به صورت عینی از میان ببرید، حداقل می تواند به صورت ذهنی این درد را برای فقرا کم کند. به عبارتی با اینکه می تواند مرفهانه زندگی کند، اما نهایتا مثل متوسط مردم زندگی می کند.

چنان چه علی ابن ابی طالب که می فرماید؛ «اگر می خواستم می توانستم از عسل مصفا و مغز گندم و بافته های ابریشمی برای خود خوراک و لباس تهیه کنم، اما هیهات که هوا و هوس بر من چیره شود و شکم بارگی به گزینش غذاهای لذیذ وا دارم کند، در حالی که شاید در یمامه و حجاز کسانی باشند که حتی امید به دست آوردن یک قرص نان و خاطره ای از سیری نداشته باشند. هرگز مباد که من با شکم سیر بخوابم، در حالی که اطرافم را شکمهایی گرسنه و جگرهایی سوزان از تشنگی احاطه کرده اند یاچنان باشم که شاعر می گوید: ننگت آید که بخسبی و شکم پر زطعام / دیگری پوست بجوید که به دندان کشدش» ینابراین مثل دیگران زیستن و تفاوت فاحشی با عموم مردم نداشتن از رمزهای محبوبیت آیت اله طالقانی و منتظری است.

۷_ زمان پریش نبودن

هفتمین ویژگی این افراد این است که زمان پریش نیستند. زمان پریشی از آفت های مهم است. با استناد عرض می کنیم روحانیون ما با دادگستری، دبستان، شناسنامه، خدمت نظام وظیفه مخالفت کردند، چون عقیده داشتند خلاف شرع است. در همین قم در زمان رضا خان روحانیون ما با دوش حمام مخالفت کردند، چون می گفتند خلاف شرع است. در واقع آنها با هرچیز نویی مخالفت می کردند با اینکه هیچ پایه فقهی نداشت.

روحانیون در زمان دیگری زندگی می کنند و مخاطبین آن ها هم در زمان دیگر. مسلم است وقتی دو گروه از افراد در زمان های متفاوت زندگی می کنند هیچ همدلی و درکی نمی تواند میان آن ها به وجود آید.اگر بناست دین در جامعه وجود داشته باشد، باید نمایندگان دین کاری بکنند که مردم جذب شوند، نه اینکه خود دلیل دوری مردم از دین شوند.

سخنرانی استاد مصطفی ملکیان تحت عنوان “طالقانی و زمانه ما” ، همایش علمی پژوهشی
مجتمع فرهنگی آیت الله طالقانی

Print Friendly, PDF & Email